Stilstaand water: oorzaken, gevaren en oplossingen

 

Stilstaand water is water dat niet stroomt en stil staat in pijpleidingen. Het kan potentieel een probleem vormen en dient nauwkeurig in de gaten te worden gehouden, want niet elk water is hetzelfde.

Wat is stilstaand water precies? Waar treedt het op, welke risico's neemt het met zich mee en hoe vermijdt u het? Lees verder om de antwoorden op deze vragen te ontdekken.

Wat is stilstaand water?

Stilstaand water is water dat meer dan 4 uur stil heeft gestaan in het drinkwatersysteem, vanaf de gebouwaansluiting tot aan de kraan. De omstandigheden in dit water zijn ideaal voor waterbacteriën om biofilms te vormen.

Zodra de doorstroming vermindert of volledig stilvalt, beginnen de omstandigheden binnen de drinkwaterinstallatie te veranderen. De verblijftijd van het water neemt toe, temperaturen gaan schommelen en de hydraulische krachten die normaal gesproken op de interne oppervlakken inwerken, nemen af.

Deze veranderingen initiëren de vorming van biofilm niet — biofilms zijn immers een natuurlijk en alomtegenwoordig fenomeen in watersystemen —, maar ze hebben wel een aanzienlijke invloed op de manier waarop deze zich ontwikkelen en handhaven.

In de praktijk betekent dit dat een drinkwaterinstallatie die door stagnatie wordt beïnvloed, zich niet langer uitsluitend gedraagt als een technisch ontworpen leidingsysteem. Het is deels veranderd in een biologische habitat.

Waterkwaliteit: een onderschatte factor

Als we alle deskundige adviezen van het Nederlandse Ministerie van Volksgezondheid en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) over de kwaliteit van drinkwater in acht zouden nemen, zouden ze allemaal neerkomen op een eenvoudige verklaring:

Kraanwater moet stromen.

In het verleden werden problemen met de waterkwaliteit vaak onderschat. Er werd vanuit gegaan dat het water dat uit de kraan kwam veilig en schoon was. Water is echter delicaat: microbiologische organismes zoals legionella en andere ziektekiemen in stilstaand water kunnen een grote invloed hebben op de kwaliteit ervan.

Stilstaand water bevordert de vorming van biofilms

De vorming van bacteriën die gevaarlijk zijn voor onze gezondheid treedt voornamelijk op in stilstaand water in de pijpleidingen van onze huizen. Micro-organismes en ziektekiemen vermenigvuldigen zich op de oppervlaktes van waterleidingen en vormen zo een biofilm, een laag slijm die ook wel bekend staat als een extracellulaire polymeerstructuur (EPS). In die laag nestelen zich verschillende micro-organismes zoals amoeben, pseudomonas aeruginosa of legionella.

Slecht geïsoleerde waterleidingen, warm water dat niet warm genoeg is of een onvoldoende doorstroming zorgen voor de ideale leefomstandigheden voor waterbacteriën om te gedijen.

Waar komt waterstagnatie het meeste voor?

Stilstaand water treedt op wanneer de leidingen in gebouwen, flats en kamers niet worden gebruikt vanwege renovatiewerkzaamheden, afwezigheid, vakantie, onregelmatig of weinig gebruik van de tappunten. Vooral faciliteiten als scholen, hotels, woongebouwen, kinderdagverblijven, ziekenhuizen, dokterspraktijken, bejaardentehuizen en sporthallen worden getroffen.

 

Stilstaand water wordt echter niet alleen veroorzaakt door het niet gebruiken van kranen. Te grote waterleidingen met afnemend waterverbruik, dode leidingen of een lange tijd tussen de installatie en de ingebruikname van een leidingnetwerk kan stilstaand water veroorzaken.

Welke risico's zijn er verbonden aan stilstaandwater?

Zoals we eerder vermeldden, bevordert stilstaand water de vorming van biofilms. En biofilms bieden de ideale leefomgeving voor schadelijke waterbacteriën en ziektekiemen zoals Pseudomonas aeruginosa en Legionella. Wordt er na een lange periode stilstand water afgetapt? Dan kunnen deze ziekteverwekkers vrijkomen en een gezondheidsrisico vormen voor de gebruiker.

Biofilm in een doucheslang

Er bestaat ook een risico dat het hele drinkwaterleidingssysteem wordt verontreinigd. Als er waterstagnatie optreedt, zal het leidinggedeelte dat leidt naar het ongebruikte aftappunt (de aftakleiding), het eerste gedeelte zijn waar contaminatie optreedt. Er kan terugwaartse contaminatie optreden. Dat betekent dat de ziektekiemen het volledige leidingsysteem binnentreden en watertappunten verontreinigen die eerst niet werden getroffen door het stilstaande water.

Hoe voorkomt u stilstaand water?

Een wijdverbreide maatregel tegen stilstaand water en bacteriën in stilstaand water is het regelmatig, handmatig openen van alle waterpunten om de leidingen door te spoelen. Het principe is eenvoudig: vervang stilstaand water door vers water, herstel de beoogde thermische en hydraulische omstandigheden en verminder de kans op microbiële groei.

Daar komen echter hoge personeelskosten bij kijken. Het vergt daarnaast veel tijd en is meestal een lastige procedure. Er bestaat daarnaast een risico dat het spoelproces niet regelmatig wordt uitgevoerd.

Technische maatregelen zoals ingebouwde ringleidingsystemen en zelf spoelende kranen zorgen voor een regelmatige waterstroom in het leidingsysteem. Deze systemen kunnen echter duur zijn om aan te schaffen en te installeren.

En ze kunnen daarnaast problematisch zijn in gebouwen waar stilstaand water af en toe voorkomt.

De noodzaak van een ontwerp zonder risico op stagnatie

Dit is het punt waar ontwerp en beheer samenkomen. Drinkwaterinstallaties worden soms gedimensioneerd op een vraag die zich nooit voordoet, bevatten capaciteit voor toekomstige uitbreidingen of worden beïnvloed door veranderend gebruik. Componenten zoals expansievaten of dode leidingen kunnen zones met een te lage doorstroming veroorzaken, zelfs wanneer het grotere systeem naar behoren lijkt te functioneren.

Dit onderstreept de absolute noodzaak van een ontwerp waarin stagnatie geen kans krijgt! Die nadruk is essentieel omdat het recht doet aan een realiteit die in de dagelijkse praktijk vaak over het hoofd wordt gezien: stagnatie is niet altijd een onderhoudsprobleem dat achteraf kan worden gecorrigeerd. Soms is het ingebakken in de manier waarop de drinkwaterinstallatie is bedacht, gedimensioneerd of aangepast.

Het is tevens een van de redenen waarom te eenvoudige adviezen misleidend kunnen zijn. „Even doorspoelen“ kan als directe maatregel nuttig zijn, maar het is geen strategische oplossing wanneer het onderliggende probleem een installatie is die niet langer aansluit bij het feitelijke gebouwgebruik. In dergelijke gevallen is stagnatie slechts een symptoom van een diepere wanverhouding tussen de aannames bij het ontwerp en operationele realiteit.

Waterfilters en thermische desinfectie als hulpmiddel

Indien er contaminatie optreedt in de leidingen kunnen er waterfilters op kranen en douchekoppen worden geïnstalleerd voor rechtstreekse bescherming, omdat die filters schadelijke ziektekiemen uit het leidingsysteem tegenhouden.

Een andere mogelijkheid is om het volledige drinkwatersysteem te reinigen via thermische desinfectie. Zo worden gevaarlijke bacteriën en biofilms verwijderd.