Klebsiella in drinkwater: relevante soorten, risico’s en beschermingsmaatregelen

Soorten zoals Klebsiella pneumoniae zijn veelvoorkomende milieubacteriën. Voor gezonde mensen vormen ze doorgaans geen risico. Bij mensen met een verzwakt immuunsysteem – bijvoorbeeld op de intensivecareafdeling of tijdens een kankerbehandeling – kunnen ze echter ernstige infecties veroorzaken, zogenaamde ziekenhuisinfecties. Dit omvat onder andere longontsteking, urineweginfecties of sepsis.

Klebsiella oxytoca wordt minder vaak aangetroffen, maar kan ook ziekenhuisinfecties veroorzaken.

Klebsiella kan ook via drinkwater worden overgedragen – vooral wanneer Klebsiella zich nestelt en vermenigvuldigt in biofilm in het leidingsysteem.

Lees hoe u de hygiëne van uw drinkwater effectief waarborgt – en wat u moet doen als Klebsiella wordt aangetroffen.

Wat is Klebsiella?

Klebsiella is een staafvormige bacterie met een stevige celwand (gramnegatief). Ze vormen geen sporen en zijn onbeweeglijk, maar zijn vaak omgeven door een beschermende slijmcapsule (CPS – capsulaire polysacchariden).

Klebsiella spp. zijn facultatief anaeroob, wat betekent dat ze zowel met als zonder zuurstof kunnen groeien.

In het milieu komen Klebsiella voor in water, bodem of op planten. Ze zijn ook aanwezig in de menselijke darm en de bovenste luchtwegen bij tot wel 30% van gezonde mensen – meestal zonder symptomen te veroorzaken.

Klinisch relevante soorten: Klebsiella pneumoniae en Klebsiella oxytoca

Klebsiella pneumoniae is de medisch belangrijkste soort van dit geslacht en kan ernstige infecties veroorzaken, waaronder:

• Longontsteking (vooral Friedländer-pneumonie)
• Urineweginfecties
• Sepsis – een ernstige, levensbedreigende ontstekingsreactie van het lichaam op een infectie
• Minder vaak: wondinfecties, hersenvliesontsteking (meningitis), endocarditis of enteritis

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) behoort Klebsiella pneumoniae wereldwijd tot de belangrijkste veroorzakers van ziekenhuisinfecties, waaronder bacteriële sepsis en longontsteking in zorginstellingen.

Klebsiella oxytoca wordt minder vaak aangetroffen dan K. pneumoniae, maar kan ook ziekenhuisinfecties veroorzaken. Deze bacteriën kunnen urineweginfecties, wondinfecties en in zeldzame gevallen sepsis veroorzaken.

Hoe komt Klebsiella in het drinkwater?

Klebsiella komt meestal via het milieu in het drinkwatersysteem terecht, bijvoorbeeld bij bouwwerkzaamheden of renovaties, of door verkeerd aangesloten kranen of besmetting vanuit de bodem.

Terugstroming vanuit het rioolsysteem is ook mogelijk, bijvoorbeeld door illegale kruisverbindingen tussen drinkwater- en afvalwatersystemen.

Zodra de bacteriën in het leidingsysteem zijn terechtgekomen, kunnen ze zich nestelen en vermenigvuldigen in biofilm.

Vooral leidingen die zelden worden gebruikt, doodlopende stukken of verkeerd gedimensioneerde leidingen zijn gevoelig – stagnatie en lauwe temperaturen bevorderen hier de groei van bacteriën.

Typische risicofactoren voor besmetting van het drinkwatersysteem met Klebsiella zijn:

• Leidingen die niet goed zijn doorgespoeld
• Verkeerd geïnstalleerde of zelden gebruikte kranen
• Onbeschermde aansluitingen op het rioolsysteem
• Vervuilde of slecht onderhouden waterfilters en apparaten

Hoe wordt Klebsiella op mensen overgedragen?

Overdracht naar mensen gebeurt meestal via aërosolen – bijvoorbeeld bij het douchen of door aërosolvorming bij kranen, vooral in gevoelige medische omgevingen.

Medische apparatuur die wordt gespoeld of gekoeld met water – zoals endoscopen – kan ook een besmettingsbron worden als er geen hygiënisch veilig water wordt gebruikt.

Hoe gevaarlijk is Klebsiella in drinkwater?

Voor gezonde mensen is een infectie met Klebsiella via drinkwater zeldzaam en meestal onschadelijk.

De situatie is anders voor mensen met een verzwakt immuunsysteem. Vooral kwetsbaar zijn:

• Baby’s, premature en pasgeboren kinderen
• Oudere mensen
• Personen met chronische aandoeningen
• Patiënten op de intensivecareafdeling
• Mensen met open wonden of na invasieve ingrepen

In deze groepen kan een infectie met Klebsiella pneumoniae of K. oxytoca leiden tot ernstige ziekten – waaronder longontsteking, sepsis of urineweginfecties.

Detectie en beoordeling: wat te doen bij een vermoeden van Klebsiella?

Een microbiologisch onderzoek van het drinkwater geeft inzicht in de aanwezigheid van Klebsiella spp. in het leidingsysteem.

De monstername moet worden uitgevoerd door deskundig personeel op representatieve tappunten die de staat van de gehele drinkwaterinstallatie weergeven, conform het Drinkwaterbesluit en de richtlijnen van het RIVM.

De aanwezigheid van Klebsiella spp. in drinkwater wordt gezien als een aanwijzing voor hygiënische tekortkomingen. In gevoelige omgevingen kan Klebsiella als pathogeen worden aangemerkt, wat direct handelen vereist.

Geschikte maatregelen zijn onder andere:

• Thermische of chemische desinfectie van de betreffende delen van de installatie
• Gericht doorspoelen van besmette leidingsdelen
• Vervanging van microbiologisch besmette kranen of materialen
• Korte- en tijdelijke bescherming met gecertificeerde point-of-use sterielfilters, conform de aanbevelingen voor zorginstellingen (zie ook de RIVM-handreiking)

Belangrijk: In zorginstellingen zijn beheerders verplicht bij microbiologische afwijkingen direct passende maatregelen te nemen om het risico te beheersen en de bevoegde autoriteit (meestal de GGD of het drinkwaterbedrijf) te informeren.

Multiresistente Klebsiella-stammen: een groeiende uitdaging

Sommige stammen van Klebsiella – vooral Klebsiella pneumoniae – produceren zogeheten ESBL’s (extended-spectrum bèta-lactamasen). Deze enzymen maken belangrijke groepen antibiotica, zoals penicillines en cefalosporines, onwerkzaam.

Een bijzonder kritisch resistentiemechanisme is de productie van KPC (Klebsiella pneumoniae carbapenemase). Deze enzymen breken ook carbapenems af – zogenaamde reserveantibiotica die vaak als laatste therapeutische optie worden beschouwd. Infecties met KPC-producerende Klebsiella-stammen zijn daarom moeilijk te behandelen en vormen vooral in zorginstellingen een aanzienlijk risico.

Multiresistente bacteriën vormen in het algemeen een serieuze uitdaging. Consequente preventie is daarom essentieel!

Klebsiella in drinkwater voorkomen

Het risico op besmetting met Klebsiella kan door preventieve maatregelen aanzienlijk worden verminderd.

De belangrijkste factoren zijn:

• Het voorkomen van stagnatie in het leidingsysteem
• Strikte naleving van hygiënevoorschriften
• Gerichte inzet van beschermingssystemen

Regelmatige microbiologische controles en een professionele planning en onderhoud van de drinkwaterinstallatie helpen de vorming van biofilm en de verspreiding van bacteriën betrouwbaar te voorkomen.